توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣ - كلام در اطراف عبارت على ما انعم

[كلام در اطراف عبارت على ما انعم‌]

اين اشكال و سؤال در آيه زمانى جاى طرح و بحث دارد كه [باسم‌] متعلّق به [اقرء] اوّل در اين سوره باشد و اما اگر آنرا متعلّق به [اقرء دوم‌] بدانيم بحث مذكور از اصل ساقط و زائل مى‌باشد.

قوله: و ان كان ذكر اللّه اهم: كلمه [واو] حاليّه بوده و [ان‌] زائده است و تقديم كلام چنين است:

و الحال انّ ذكر لفظ الجلالة و هو اللّه اهمّ من كل شئ.

قوله: نظرا الى ذاته: ضمير در [ذاته‌] به [اللّه‌] راجع است و اينجمله علّتست براى اهم بودن ذكر لفظ جلاله.

و وجه آن اينست كه لفظ اللّه بر ذاتى دلالت دارد كه علّت العلل و مقدّم بر تمام اشياء است هم بحسب وجود و هم باعتبار رتبه چنانچه در محلّش مقرّر است.

متن:

على ما انعم.

شرح عربى‌

اى على انعامه، و لم يتعرّض للمنعم به ايهاما لقصور العبارة عن الاحاطة به، و لئلّا يتوهّم اختصاصه بشئ دون شئ.

ترجمه‌

شارح در ذيل عبارت مصنف كه ميگويد [على ما انعم‌]، چنين آورده كه مقصود از اين عبارت [انعام‌] بصيغه مصدر مى‌باشد.

و مصنف در اينجا نامى از منعم‌به نياورد و متعرّض ذكر آن نگرديد زيرا عبارت از احاطه بآن قاصر و غير وافى است و نيز جهت ديگرش آنست كه توهّم اين امر نشود كه حمد در مقابل برخى از نعمت‌ها بوده دون بعض ديگر.